Het belang van informatie en van onafhankelijke media - mediademocratie

Deze bijdrage is geplukt uit Dirk Barrez, Van eiland tot wereld. Appèl voor een menselijke samenleving waarin mensen uit de hele wereld verzamelen op het eiland Pala om het verhaal van de goede samenleving te schrijven. In dit mediahoofdstuk presenteert de auteur diverse stemmen en reflecties over het belang van informatie en onafhankelijke media. Vooral pleit hij heel sterk voor mediademocratie.

______________________________

‘Die avond droeg u zwarte kousen (...) U kiest er niet voor om een babe te zijn? (...) Mag ik de ringen aan uw hand eens zien? Welke betekenis heeft deze ring voor u? (...) Zou u niet liever minister van Werk zijn? (...) Hoe ziet u uw carrière verlopen?'

‘Is dat een politiek programma?' Ngugu is even blijven kijken naar wat zich op mijn schermpje afspeelt: twee politieke journalisten die de minister van Overheidsbedrijven ondervragen. Ik vertaal voor hem de grote lijnen. Het ongeloof spat snel van zijn gezicht. Hij verdraagt dit schouwspel slecht.
__________________

‘Ik weet niet hoe geïnformeerd u zich voelt. Maar ik weet zeker dat ik voor informatie niet op de massamedia kan vertrouwen.'
__________________

Er was me al gesignaleerd dat dit programma ongeziene diepten van non-informatie bereikte, maar ik wil het nu zelf eens helemaal uitkijken. Het programma heeft de ambitie terug te blikken op de week, op zoek te gaan naar de mens achter de politicus - welaan dan, als dat echt zou moeten - maar ook, op zoek te gaan naar zijn of haar beweegredenen. In een politiek programma zou je toch verwachten dat het gaat om de redenen om een bepaald beleid te voeren of te verdedigen? Niets daarvan, hoogstens gaat het om beweegredenen voor de persoonlijke carrière. In dit zogenaamd politieke programma kom je niets, maar dan ook helemaal niets te weten over hoe de betrokken politica het samenleven vorm wil geven. Daar wordt geen enkele vraag over gesteld, een... half... uur... lang... geen enkele politiek inhoudelijke vraag. Je houdt het niet voor mogelijk, zelfs al ben je milder dan Ngugu die intussen al is vertrokken naar de bijeenkomst ‘Een democratische samenleving koestert betrouwbare media'. Het wordt nu echt tijd dat ik ook ga.

De inleiders van de bijeenkomst, uit Nigeria en Australië, zijn net aan het woord gekomen:
‘Lokaal tot mondiaal worden we geconfronteerd met zware uitdagingen en problemen. We houden daarenboven niet op om onze wereld almaar complexer te maken. Goede kennis en informatie over wat ons overkomt, zijn dus vanzelfsprekend van groot belang. Ze zijn nodig om het publiek debat te voeden, om de maatschappelijke zoektocht naar goede valabele antwoorden te stimuleren, en om de koers te vinden die we best varen. Media, zeker nieuwsmedia, moeten daarin een grote rol spelen. Althans, ze zouden dat moeten doen. Ik weet niet hoe geïnformeerd u zich voelt. Maar ik weet intussen wel zeker dat ik voor informatie niet op de massamedia kan vertrouwen. We worden overspoeld door een zee van informatie en nog meer door een oceaan van losse gegevens die talloze media elke seconde uitspuwen. Veelal verdient deze gegevensstroom amper of niet het predicaat "informatie", maar dat is niet altijd meteen duidelijk.
__________________

‘Wanneer massamedia vissen in een kleinere nieuwsvijver, zal de kennishorizon van vele mensen kleiner worden.'
__________________

Nog niet zolang geleden was informatie een schaars en dus duur goed. Voor de meeste wereldbewoners is dat trouwens nog altijd zo. De weinigen die er over beschikten, liepen er niet meteen in verloren. Vandaag is de toestand totaal anders. De overdaad aan ongestructureerde informatiegegevens maakt degenen die er over beschikken niet noodzakelijk wijzer. De informatiestroom is zo overvloedig en zo sterk geworden dat weinigen hem nog kunnen verwerken en op zinvolle wijze structureren. Dat geldt zelfs voor wetenschappers, journalisten, politici, ondernemers en al die anderen die beroepshalve met de grondstof informatie werken. Onze ononderbroken jacht op informatie riskeert de kennis te doden. We dreigen allemaal samen te verdrinken in een zee van gegevens die we niet meer kunnen omzetten
in "weten". Of nog minder in bruikbare kennis en zinvolle macht die we kunnen aanwenden om onze grote en kleine problemen aan te pakken. In plaats van ons kennis en macht te schenken laat de informatieoverdaad ons achter in verwarring en onmacht.'
‘Wat we nu al kunnen zien, is dat heel wat massamedia zich laten afschrikken door de informatieovervloed en het laten afweten. Dat wil zeggen: ze laten het nog meer afweten dan vroeger, want in veel landen hebben vele massamedia en zeker televisie altijd al enkel amusement gebracht. De massamedia hebben niet langer de ambitie om ons kompas of onze gids voor de wereld te zijn, om ons te vertellen wat belangrijk is, wat we echt moeten weten om goed informeerde burgers in een democratie te zijn.
__________________

‘Meer dan ooit is voor de massamedia ook nieuws koopwaar geworden, dat is echt geen slogan.'
__________________

De meeste massamedia die toch nog nieuws brengen, concentreren zich veel meer dan in het verleden op het nieuws dichtbij, en gaan in hoge mate voorbij aan wat zich internationaal afspeelt en zeker aan wat de wereld echt beroert. Emoties en snelle, "lekkere" verhalen krijgen voorrang.
Of de berichtgeving ook juist is en hoe we het nieuws moeten begrijpen, doet er dikwijls niet zoveel toe; op die manier is het evenwicht met exacte informatie, duiding en kritische reflectie ver zoek. De grote verliezers daarbij zijn de journalistieke nieuwsselectie en de journalistieke duiding; die duiding kwijnt zelfs weg en erger nog, de zoektocht naar de waarheid wordt opgegeven en opgeofferd aan snelheid en commercie. De massamedia zijn weliswaar niet oppermachtig bij het bepalen van wat mensen denken en doen, maar hun invloed is in elk geval immens, zeker bij de selectie van wat wij al dan niet belangrijk vinden. En wanneer de massamedia vissen in een kleinere nieuwsvijver, zal de kennishorizon van vele mensen kleiner worden.'

‘De oorzaak van dat alles moeten we niet ver zoeken. Meer dan ooit is voor de massamedia ook nieuws koopwaar geworden, dat is echt geen slogan. Media dansen al lang op het snijvlak van cultuur en economie, en het is niet makkelijk een evenwicht te vinden tussen die twee. Vanzelfsprekend moeten ook media zwarte resultaatcijfers schrijven maar het is overduidelijk dat het economische overweegt en domineert. "Verkoopt het?", "Is het sexy?", dat zijn de vragen die worden gesteld, dat is het taaltje dat wordt gebruikt. Illustratief is dat hoofdredacteurs in de directies zitten, en niet meer "de eerste journalist" zijn. Dat echte hoofdredacteurs, zelfs van de meest gezaghebbende kranten, riskeren aan de kant worden geschoven. Of dat bij een conflict de hoofdredacteur wordt ontslagen en zeker niet de verkoopsmanager. Kijk ook eens hoeveel onafhankelijke media in het web van al te grote mediaconcerns en al te machtige media-eigenaars belanden. Tekenend en triest is hoe journalistieke kennis en ervaring allerminst op prijs worden gesteld en hoe journalisten steeds minder te zeggen hebben op hun redacties.'
‘Ja, trek vooral geen overhaaste conclusies. Want het is allemaal amper de schuld van de journalisten. De meesten beseffen wel degelijk dat het anders en beter moet, velen proberen dat ook met alle macht, alleen botsen ze op journalistieke en mediabazen die hen hun werk niet laten doen.'

Jessie moet dringend stoom aflaten:
‘Ik heb nooit begrepen hoe journalisten zo op hun kop kunnen laten zitten, in vele bedrijven zou het niet waar zijn dat werknemers zo met hun voeten laten spelen. Het is toch vreemd, ze lijken altijd alles veel beter te weten maar hun eigen zaak verdedigen lukt hen niet.'
__________________

‘Heel merkwaardig toch hoe media veel meer naar elkaar kijken dan naar de samenleving en de wereld waarin we allemaal leven.'
__________________

‘Veel meer nog dan de meeste andere beroepsgroepen zijn ze slachtoffer van hun individualisme. Ergst van al is dat hun gebrek aan collectief optreden het algemene belang van hun job ondergraaft.'

‘Hoe dan ook, vooral de dominantie van het economische denken drijft de journalistiek in de richting van heel wat betwistbare keuzes: meestal zijn er weinig of geen harde bewijzen of stevige argumenten voor, maar de perceptie leeft dat media zich aan die criteria moeten houden. Dat is zeker zo bij televisie, nog altijd het meest dominante medium als het op "spraakmakend" aankomt? Laten we even enkele van die criteria overlopen. We hoorden al hoe emoties en sterke verhalen voorrang krijgen, hoe triviaal of zelfs onwaar ze ook zijn. Net zo krijgen sterke beelden, spektakel en allerlei gecreëerde events dikwijls onterecht voorrang. Er is ook volop prioriteit voor de eigen mensen of voor wat vlakbij is. Het moet ook simpel zijn, een twaalfjarige mag geen nieuwe woorden meer ontdekken; en extreem kort, met nog minder seconden voor een vrouw dan voor een man. Zogenaamd moeilijke onderwerpen - alles wat echt belangrijk is in het leven - komen er liever niet in en men tracht al zeker niet om ze begrijpelijk te maken. Zwart-witdenken verdient de voorkeur: het is aantrekkelijker te kunnen opdelen in goeden en slechten, waardoor in de praktijk vooral extremen aan het woord komen en men al snel de werkelijkheid en de waarheid achter zich laat. Opvallend is het fenomeen van de "waan van de dag" waar alle media zich in verliezen en waar al de rest voor moet wijken. Heel merkwaardig toch hoe media veel meer naar elkaar kijken dan naar de samenleving en de wereld waarin we allemaal leven.
__________________
 
‘Over de opwarming kan je horen: dat is saai.'
__________________

Het zijn ook herkauwers, vooruitkijken is er niet echt bij. En altijd zijn ze te laat: ze zijn, samen met vele politici, de laatsten om globalisering te ontdekken, de laatsten om de opwarming van de aarde te ontdekken, de laatsten om de noodzaak van een sociaalecologische economie te ontdekken. Over de opwarming kan je horen: dat is saai, zo verdomd saai. Tja, bij een tsunami of aardbeving komen ze als vliegen op stront afgevlogen. Wanneer de hele mondiale beschaving naar adem hapt en dringend haar tweede adem zoekt, zal dat niet op tv komen. Op hun best zijn massamedia probleemgedreven, ze zijn zelden of nooit oplossinggedreven, want dat interesseert hen meestal niet.'

‘Wellicht krijgt het huidige informatiebombardement zijn vernietigende kracht doordat het vooral probleemverhogend werkt en niet probleemoplossend. Denk maar aan de reeks beelden van nog eens een uitzichtloze oorlog, van nog eens een door mensen veroorzaakte hongerramp, van niet te stuiten terreur, van een zoveelste vermijdbare ecologische ramp, van onuitroeibaar corrupte en onverantwoordelijke heersers. Voor een deel is dat onvermijdelijk, omdat de versplintering van de informatie in hoge mate het spiegelbeeld is van een wereld waarop de mens haar greep verliest. In die wereld verbrokkelen macht, controle en zeggenschap meer en meer, die wereld wordt ingewikkelder, onoverzichtelijk zelfs, en daar lijkt "alle informatie van de wereld" niet tegenop te kunnen. De gevolgen en de gevaren van die evolutie zijn groot. De overvloed aan ongestructureerde informatie, aan ruis over wat zich op de wereld dag in dag uit afspeelt, leidt niet tot meer besef over wat de wereld echt overkomt. De mondiale bewustwording groeit veel moeizamer. Nog minder kunnen we aannemen dat op die povere bewustwording afdoende mondiale reactie en actie zullen volgen.'

Eloir heeft het moeilijk met de aanhoudende klachtenstroom:
‘Overdrijven jullie niet? De meeste deelnemers hier op Pala weten toch goed waarover ze spreken. Zich informeren lijkt me niet hun grootste moeilijkheid.'
‘Natuurlijk is goede informatie te vinden. We weten echter allemaal hoeveel inspanningen onze bewegingen en organisaties daarvoor leveren, hoeveel tijd en energie we in studie, informatie en gelukkig ook in vorming steken. Maar zelfs als we
samen honderden miljoenen mensen bereiken, dan nog zijn miljarden mensen voor hun informatiehonger bijna volledig overgeleverd aan de massamedia.'
‘Het is zelfs nog erger. Omdat mensen die ongestructureerde informatieovervloed vrijwel niet verwerkt krijgen, zal die informatiestroom meer en meer mensen afschrikken. Mensen dreigen zich dan mentaal en soms ook in de werkelijkheid terug te plooien op kleinere, meer overzichtelijke verbanden. Ze stellen alle hoop op "hun volk", "hun land", "hun streek", "hun stad", hoe klein ook. Ze kijken weg van de grote problemen. Dat is uiteraard een schijnoplossing, omdat zulke verbanden dikwijls niet langer relevant zijn voor die problemen. Daarenboven maakt de toenemende globalisering zo'n terugtrekking meestal moeilijk, zo niet onmogelijk. In het slechtste geval krijgt de terugplooiing het karakter van een vlucht in extreem nationalisme of in onverdraagzaam fundamentalisme.'
__________________

‘Uiteindelijk wordt het onmogelijk om in massamedia debatten te voeren over maatschappelijke basiskeuzes.'
__________________

Er valt even een stilte, die Raisa onderbreekt met een understatement:
‘Die media-evolutie lijkt me niet makkelijk voor wie de wereld wil veranderen, voor bewegingen die maatschappelijke verandering beogen.'

‘Je kan ervoor kiezen om de media hun zin te geven, door een event te creëren en daar nog maar eens een bekende persoon bij te slepen, of door spektakel te maken, bijvoorbeeld je vastketenen boven op een torenhoge kraan of een klas kinderen gebruiken om je eisen aan een minister te overhandigen. Bommen of zelfmoordaanslagen zijn nog efficiënter, maar dat is gelukkig nog een  minderheidsstandpunt... In elk geval moet het steeds emotioneler en spectaculairder... dat is de verslaving van de media, en vele organisaties voeden die verslaving. In het beste geval komt er nog een beeld op tv of op een website of een foto in de krant van jouw event, spektakel of stunt maar er is geen spoor meer van de inhoud, en daar zou het toch om moeten draaien. Uiteindelijk belanden we in de situatie - de huidige situatie - waarin het onmogelijk is om in de massamedia echte maatschappelijke debatten te voeren over de basiskeuzes die samenlevingen moeten maken: hoe verdelen we de welvaart, van wie is de economie, voor welke energieproductie opteren we? Noem maar op. En op politiek vlak heeft deze mediaroes waarin de samenleving is gebracht tot gevolg dat we weliswaar
fundamentele vraagstukken echt moeten aanpakken en oplossen, maar dat het voor politici vrijwel onmogelijk is om dat te doen.'
__________________

‘Journalistiek en media mogen best heel aantrekkelijk zijn, als ze bovenal maar een oerdegelijke journalistieke creatie zijn.'
__________________

‘En toch zijn informatieruis en bewustzijnsvernauwende media geen onwrikbare gegevenheid waar we ons maar bij moeten neerleggen. Mensen kunnen wel degelijk een betere kijk krijgen op de wereld en haar problemen. Maar dan moeten we wel vermijden te blijven ploeteren in een warrige informatiepoel. En dat is mogelijk, op
voorwaarde dat we meer dan ooit zorg besteden aan de kwaliteit van onze informatie, dat we over degelijke instrumenten beschikken die de gegevensstroom omzetten in zinvolle, verstaanbare, verteerbare en handelbare informatie. Er is vooral nood aan oerdegelijke journalistiek en media. Die mogen best heel aantrekkelijk zijn, als ze bovenal maar een journalistieke creatie zijn: ze moeten informatie en duiding brengen over wat echt belangrijk en belangwekkend is, het nieuws moet correct zijn, de uitleg gedegen.'

‘Meer dan eens krijg ik te horen: "Is het dan echt niet mogelijk voor televisie om ook goede, verhelderende programma's te maken over onze grootste problemen?" Dat is een terechte vraag. Ze verraadt een grote ontgoocheling maar meer nog een groot geloof in de kracht van het medium om ons vooruit te helpen. Als deze kwestie u interesseert: vanavond geef ik mijn presentatie "Andere TV is mogelijk" met onder
andere een idee voor een heel vernieuwend tv-programma. Het lijkt me wenselijk om dat voor te stellen, vóór we bijna allemaal gaan geloven dat televisie echt niet in staat zou zijn om onze samenleving te helpen om het derde millennium te overleven. Iedereen is welkom.'

‘Daar zal wel volk naartoe komen, zelf kom ik zeker. Hopelijk belooft u niet meer dan wat u kan waarmaken', stopt een kritische voorzitster mij af. Ze wil afronden:
‘Ik probeer ons werk en vooral de voorstellen samen te vatten. Als de media meer en meer het kompas vormen waarop samenlevingen varen, moet dat kompas betrouwbaar zijn. En dus moeten we degelijke media koesteren en stimuleren, want ze zijn cruciaal om informatie in kennis om te zetten en die kennis in het bereik van iedereen te brengen. Daarom moeten overheden en samenlevingen erover waken
dat ze beschikken over onafhankelijke en betrouwbare media. Ze stimuleren tevens degelijke, in de samenleving verankerde media, en dragen zo bij tot meer mediademocratie. Die democratisering van informatie is essentieel in een democratie. Ze is cruciaal om elke burger in staat te stellen actief en bewust deel te nemen aan de samenleving en de democratie. En ze maakt het mogelijk dat kennis opnieuw macht kan worden zodat we meer greep krijgen op onze wereld.'

‘Voorzitster, er blijft een aspect onderbelicht. Meer en meer geraak ik ervan overtuigd dat we met de meeste bestaande media in een doodlopend straatje terechtkomen. Niet dat we ze moeten opgeven, maar ze kunnen deze opdracht niet langer alleen aan. Onze samenlevingen hebben nood aan andere media. De krachten in de samenleving die de noodzaak van verandering aanvoelen, namelijk de sociale bewegingen voor een andere wereld, hebben dringend nood aan hun eigen media, niet om hun woordvoerders of buiksprekers te zijn, maar media die het belangrijke nieuws selecteren en najagen, die de cruciale vragen niet ontwijken en die de motor vormen van het publieke debat over onze belangrijkste uitdagingen en de oplossingen daarvoor.'

‘Volgens mij ontbreekt nog iets essentieels', werpt de Zuid-Koreaanse media-activiste Lee Leen op. ‘Natuurlijk moeten we onze eigen media maken. Maar als we onze media-ambities willen waarmaken, zullen we ook in dit geval allemaal onze verantwoordelijkheid moeten nemen. Voor alles wat echt belangrijk is, werk, cultuur, milieu, vrede, gezin, hebben mensen zich verenigd in bewegingen om hun rechten te veroveren en hun doelen te bereiken. Nu informatieverschaffing zo ontzettend belangrijk is, moeten ook de mediabewegingen veel sterker worden. Bij ons hebben we nu websites die de massamedia voortdurend screenen op de kwaliteit van hun berichtgeving, en ze zijn zeer succesvol. Regelmatig zijn er campagnes waarbij honderdduizenden aan een tv-station of krant laten weten dat ze hun uitschuivers of desinformatie niet pikken, soms is er zelfs een goed opgevolgde boycot van een medium gedurende een dag of enkele dagen. Vele journalisten steunen ons daar trouwens in, weliswaar zelden openlijk. Wij gaan van het standpunt uit dat als we ons niet laten horen, het mee onze schuld is dat de media enkel financiële winst als norm hanteren en informatief ondermaats presteren. Het zijn de gebruikers en hun mediabewegingen die, wellicht als enige, de massamedia kunnen dwingen om degelijke journalistiek te bedrijven. De media moeten ons vertellen over al wat we moeten weten om als burgers van de lokale tot de globale samenleving te kunnen functioneren.'

Het belang van informatie en van onafhankelijke
media - mediademocratie

De democratisering van informatie is cruciaal om elke burger in staat te stellen actief en met kennis van zaken deel te nemen aan de samenleving en de democratie.
Overheden en mediabewegingen waken erover dat de samenleving beschikt over onafhankelijke en betrouwbare media. Zij stimuleren tevens degelijke, in de samenleving verankerde media, en dragen zo bij tot meer mediademocratie.
Zo kunnen media ook de functie vervullen van een controlerende vierde
macht, van een tegenmacht die onrecht in democratische samenlevingen op het spoor komt en aanklaagt.
Voor sociale bewegingen die succesrijk willen zijn en blijven in het forceren
van maatschappelijke veranderingen is er, naast een stevige economische
poot, ook nood aan autonome bewegingsmedia. Zij herkennen zich in de doelstellingen van de bewegingen, informeren op een onafhankelijke en kritische wijze, en voeden het publieke debat binnen en buiten deze bewegingen.

.
Dirk Barrez 

.

Reacties zijn welkom op info@pala.be

.

Klik voor info en bestellen van boek 'Van eiland tot wereld. Appèl voor een menselijke samenleving'

Klik voor aanbod met 2de weggeefexemplaar voor 15 i.p.v. 19 euro

Klik voor uitgebreide info over dit boek

.

Overname van deze opinie door niet-commerciële initiatieven of verenigingen mag, mét volgende bronvermelding: Dirk Barrez, hoofdredacteur PALA.be, gratis nieuwsbrief over onze globaliserende wereld. Voor gratis abonneren, surf naar www.pala.be.

Wij vernemen dat graag via mail naar info@globalsociety.be