Hoe omgaan met de Verenigde Staten?

.

Is de doodstrijd van het Amerikaanse imperialisme aanstaande? Het Humanistisch Vredesberaad vroeg me die vraag te beantwoorden op het Nederlands Sociaal Forum. Vanzelfsprekend is het niet, ik probeer het graag, in het bredere perspectief van de globalisering die ons vandaag ten volle treft.

.

Geen mens die kan ontkennen dat de Verenigde Staten een zwaargewicht zijn in de wereld. En dus is de rol van Amerika op het wereldtoneel en hoe de rest van de wereld daarmee omgaat, heel belangrijk.

Maar verkijk je niet op de ware aard van het beestje.
Er zijn er die zweren bij slaafse volgzaamheid van de VS. Dat is geen echt verstandige houding omdat je zo blindelings met een ander meeloopt, ook met zijn stommiteiten.
Anderen hopen op de aftakeling en ineenstorting van de VS grootmacht en ze  voorspellen zelfs de doodstrijd van het Amerikaanse imperialisme. Maar het cultiveren van dit vijandbeeld - hoeveel waarheid er ook kan inzitten - verdoezelt de werkelijkheid dat ook de Amerikanen burgers van deze wereld zijn en wij en iedereen op deze wereld hoe dan ook met hen moeten samenleven en gezamenlijk oplossingen zoeken voor mondiale problemen die ons allemaal treffen.

Het is waar, imperia - in de klassieke betekenis - geraken eerder vroeg dan laat over hun hoogtepunt, ondervinden de kracht van opkomende imperia en gaan op lange(re) termijn bijna zeker ten onder.
Maar of we nu reeds werkelijk de doodstrijd beleven van het VS imperium, wie zal het zeggen?

.

Eerst het bredere perspectief

Laten we - alvorens in te zoomen op de Verenigde Staten - die stelling van die aanstaande doodstrijd eerst even in breder perspectief plaatsen. De verhoudingen in onze wereld schuiven, en ze schuiven snel, ook en misschien vooral economisch en financieel, een aanzienlijke bron van macht.

China en Azië krijgen opnieuw hun traditionele economische dimensie. In een meer geglobaliseerde economie spelen zij nu een veel belangrijker rol en het is algemeen aanvaard dat hun belang nog zal toenemen.
Maar er is meer. China wordt over niet zo heel lange tijd de eerste economische speler. En wellicht sneller nog zullen China en Azië opnieuw het kerngebied zijn van de wereldeconomie. Het is misschien niet overbodig er op te wijzen dat dit in historisch perspectief niet de uitzondering, maar wel de normale situatie was, vele eeuwen lang, tot omstreeks 1800, dat is niet zo gek lang geleden.

Bijkomende perspectiefverschuiving biedt de globalisering of mondialisering zelf. Want de vraag is natuurlijk ook, hoe relevant is het schuivende spel tussen staten en imperia indien de markten en de multinationale ondernemingen - de belangrijkste financieel-economische spelers - eigenlijk mondiaal zijn en geen of amper tegenwicht ondervinden van de landen en de samenlevingen.
Ons economische systeem, een amper en steeds minder gecorrigeerde vrije markteconomie met veel hang naar monopolievorming, het kapitalisme als u wil (misschien het Imperium van Negri en Hardt), overstijgt gaandeweg zelfs de reikwijdte van de veruit machtigste staat die de VS nog altijd is. De globalisering zoals ze loopt sinds de jaren '70 is b.v. mee verantwoordelijk voor een immens handelsdeficit waar de VS blijkbaar geen verweer tegen heeft. Ze is echter vooral verantwoordelijk voor groeiende inkomensongelijkheid op onze wereld, tal van ecologische ravages en een toenemend verlies aan democratie Deze pijnlijke deficits waarmee onze wereld komt zijn het rechtstreekse gevolg van al te veel liberalisering, al te veel privatisering en al te veel deregulering.
En dus wint voor alle landen en samenlevingen de kwestie aan belang dat zij aan herpositionering toe zijn t.a.v. die mondialisering. Er is dringend nood aan wereldbestuur, niet enkel een wereldministerie van financiën, van handel, en een wereldbank maar ook één van arbeid, sociale zaken, milieu,...

Van een heel andere orde nog - in een zelfs nog breder perspectief - is de vraag of het kapitalisme als dusdanig, we hebben geen beter woord voor het mondiaal dominante economisch systeem, na vijfhonderd jaar niet zijn tijd heeft gehad, en of we op dit ogenblik niet een overgang beleven naar een nieuw economisch systeem. Ook daar die bedenking, wie zal het zeggen? Maar het stemt tot nadenken dat wij in essentiële elementen van het wereldsysteem op zogenaamde breuken afstevenen, denk maar aan diverse ecosystemen en de aarde zelf op ecologisch vlak, arbeid en migratie op sociaal vlak, erosie van nationale staten en oncontroleerbaar geweld op politiek vlak,... De kans is niet onbestaande dat veel sneller dan we vermoeden het oude systeem kraakt en volledig uit evenwicht geraakt en we voorbij het kapitalisme in een ander systeem belanden, onze nazaten zullen daar makkelijker kunnen over oordelen.
Dat de wereld een grote systeembreuk en een periode van chaos zou doormaken, mag geen reden zijn voor angst, pessimisme of passiviteit. Integendeel, dit schept kansen om verandering in de gewenste richting te ambiëren. Wie klare ideeën heeft over welke betere wereld daar uit tevoorschijn zou moeten komen, kan zich daar vanaf nu maar beter voluit voor inzetten, omdat we de uitdagingen al van lang op voorhand zien aankomen, en de kansen op echte veranderingen groter zijn dan ooit.

.

Inzoomen op de VS

Tijd op in te zoomen op enkele facetten - essentiële kenmerken, zwakten, sterkten - van dat andere imperium, dat van de 20ste en voorlopig ook van de 21ste eeuw, de Verenigde Staten.
We hebben jammer genoeg te maken met een outlaw staat. Want deze staat eist - als enige - zondermeer het recht op om preventieve oorlogen te mogen voeren. Dat is flagrant in tegenstelling met wat het Handvest van de Verenigde Naties voorschrijft. Veelzeggend is ook dat de VS, weliswaar niet alleen, weigert het Internationaal Strafhof te erkennen. Het is opvallend hoe van de grote landen deze VS veruit het minst internationale verdragen en overeenkomsten erkent, veel minder dan b.v. China. Het VS unilateralisme is een heel oude en krachtige stroming, ook al in de vorige eeuwen.
De VS jaagt (mee) een mondiale dynamiek van slechte globalisering aan waarin de rechten van goederen, diensten en geld wereldwijd afdwingbaar zijn en ongeremd voorrang krijgen op de rechten van mensen en van het milieu.

We mogen echter niet vergeten dat er een andere VS bestaat, één die veel democratischer is, veel meer geneigd tot internationale samenwerking, een VS die ooit veel meer welvaartstaat minded was dan veel Europese landen, in de periode van de New Deal tussen beide wereldoorlogen maar ook nog in de jaren zestig toen een daadkrachtige politiek pro-minderheden is gevoerd (na de rampzalige raciale discriminatie van de zwarte Amerikaanse bevolking).
Bij de meest in het oog springende zwakten is er zeker de potentieel grote financiële zwakte wegens het voortdurend handelsdeficit. Hoe lang nog blijft de dollar de feitelijke wereldmunt en kan de VS als enig land eigenlijk zomaar geld bijdrukken? Het zijn gerechtvaardigde vragen, al vele jaren, maar deze zwakte is potentieel, niemand die zelfs maar ongeveer kan voorspellen wanneer de kost zich ook echt zal manifesteren.
Er is ook de mogelijkheid van een zogenaamde overstretch, een imperium dat zijn krachten te boven gaat door de oorlogen in Afghanistan en Irak, straks misschien nog elders, en daarmee zijn eigen macht ondergraaft.
En, is het u al opgevallen, globalisering staat in elk geval niet zomaar gelijk met Amerikanisering, niet in Europa, niet in Azië, niet elders.

Vergis je echter niet, de Verenigde Staten zijn niet aan het eind van hun krachten. Uiteindelijk zal dit imperium ook kraken, maar verwacht de ineenstorting van de VS niet voor morgen. De (klassieke) militaire dominantie is voldoende bekend, als enige kan het land zowat in de hele wereld ingrijpen. De economie laat het tot nu toe allerminst afweten, de digitalisering en informatietechnologie staan er het verst, haar cultuurproductie gaat de wereld rond. De VS blijft wetenschappelijke top, is een magneet voor hoogopgeleiden en domineert de belangrijkste internationale instellingen, namelijk IMF en Wereldbank. Geen enkel land, ook China of de EU niet, kan hier (voorlopig) aan tippen.

Als het over het aanjagen gaat van slechte globalisering, doet onze eigen Europese Unie trouwens duchtig mee, is meer dan eens zelfs de 'beste' of eigenlijk de ‘slechtste' van de klas in IMF en WTO.
Weten jullie wat de Nederlandse IMF vertegenwoordiger aan standpunten inneemt in Washington? Van de Belgische weten we nu dat hij vragen heeft bij het minimumloon in andere landen en zich uitspreekt voor veel meer geprivatiseerde gezondheidszorg. Dat is ronduit een democratische schande, want dat zijn niet de principes die onze samenlevingen hanteren.

.

Wat is en kan nu het antwoord van de wereld zijn?

Het is wellicht niet helemaal zinloos om nee tegen de oorlog in Irak te roepen, of stop de bombardementen in Afghanistan maar daar bouw je geen andere wereld mee.

Zinvoller is in elk geval de ontmaskering van de heersende ideologie. Tegenbewegingen winnen aan kracht wanneer zij aantonen dat het neoliberalisme niet werkt - niet ecologisch, niet sociaal, zelfs niet economisch - en dat het unilateralisme of het Amerikaanse imperialisme allesbehalve een veilige wereld creëert.

Maar er is nog beter. Het komt er op aan waar ook ter wereld de bestaande marges te gebruiken om alternatieven en andere modellen uit te bouwen. Meest fundamenteel is het om in heel de wereld en op alle mogelijke niveaus alternatieven vorm te geven die ecologisch duurzaam zijn en die sociaal zijn (België trekt zich b.v. niets aan van de al vele jaren gegeven aanbeveling dat onze werkloosheidsuitkeringen beperkt moeten worden in de tijd omdat ze wel degelijk een rem zijn op ongelijkheid, armoede en uitsluiting). We moeten onze autonomie creëren en verhogen.

.

En wie moet dat dan doen?

Talloos veel actoren kunnen en moeten hier hun verantwoordelijkheid nemen. Veel is vandaag onderweg.
Zo zijn sociale bewegingen overal actief, bewegingen van boeren, van werknemers, van vrouwen, van minderheden, milieubewegingen, vredesbeweging, Noord-Zuidbeweging, mensenrechtenbewegingen, eerlijke handel, duurzaam onderhemen, noem maar op...
Sta me toe even het v.b. te nemen van Fetraf, een Braziliaanse beweging van familiale boeren, dit is een boerenbeweging die zichzelf uitdrukkelijk een vakbond noemt, die ook milieubeweging is, die haar eigen economische alternatieven op stapel zet (van kleine tot grote coöperaties) en die als sociale beweging ijvert voor een betere politiek, op tal van terreinen, ook inzake b.v. inzake onderwijs en gezondheidszorg. Deze beweging is actief van op de boerderij tot op de top van de Wereldhandelsorganisatie en maakt deel uit van de internationale boerenbeweging en andersglobaliseringsbeweging.
Op vlak van arbeid zien we hoe in 2006 de twee grote internationale vakbondskoepels zich ontbinden om één mondiale organisatie te vormen.

We zien dat ook landen of staten werken aan alternatieven, alleen of met anderen. Heel recent is er het opvallende optreden van Bolivia. Venezuela volgt al langer zijn eigen spoor. Mercosur of Mercosul maakt er nu eindelijk meer werk van om zich uit te bouwen tot een speler met enig gewicht, vooralsnog meer ‘tegen' de VS dan wel om werkelijk hun regionale alternatief stevig uit te bouwen als een ‘alternatief project'. Er is onze eigen Europese Unie, we mogen ze allerminst opgeven. Wij hebben geen andere keuze dan een sociaal, democratisch, ecologisch en vredelievend Europa uit te bouwen om greep te krijgen op de globalisering en deze weg efficiënt te kunnen verdedigen in de wereld.
Ook het sterk opkomende China, en het economisch sterke Japan zoeken alternatieven: ze slagen er meer en meer in om hun economie te laten stuwen op basis van interne groei en op basis van Aziatische handel, zodat ze minder afhankelijk zijn van de rest van de wereld. Azië werkt aan zijn autonomie en overweegt zelfs de oprichting van een eigen IMF.
Niet dat dit allemaal alternatieven zijn die ieders goedkeuring wegdragen, maar ze illustreren wel de heel verscheiden dynamiek in onze wereld.

Ook internationale instellingen en verdragen kennen een soms snelle evolutie. Op ecologisch vlak blijft het allemaal broos maar in 10-15 jaren zijn heel wat belangrijke thematieken zoals klimaatverandering en biodiversiteit in overeenkomsten gevat. Het Internationaal Strafhof is er gekomen tegen de wil in van vele en grote landen. De discussie over het sociaal en ecologisch deficit van het neoliberalisme in WTO, IMF en Wereldbank woedt volop.

Zelfs het bedrijfsleven laat zich niet onbetuigd. Ik wil het niet meteen hebben over het modieuze corporate social responsibility of de tripple P aanpak die de ééndimensionale economische aanpak moet vervangen door ook de sociale en ecologische balans te maken. Al te vaak is het window dressing, een marketingtruc. Maar er is wel degelijk een verschil tussen wat een bedrijf als BP samen met overheden en NGO's doet in de Climate Group m.b.t. een bijsturing van het klimaatbeleid dan wat sectorgenoten doen.

Op tal van terreinen komt het er voor de anders- of antiglobaliseringsbeweging op aan om contrahegemonie uit te bouwen. Eigenlijk is het de optie van het integraal federalisme, om een federale organisatie van onze wereld die radicaal van onderop komt en waarin de problemen op het laagst mogelijke niveau worden aangepakt.

Voor Europa komt het er op aan ons eigen model van een ongelooflijk sterk gecorrigeerde markteconomie te hervinden, dat model te ontwikkelen en te verbeteren - zeker op ecologisch vlak -, het te verdedigen en er bondgenoten voor te zoeken in de wereld. Vanuit die sterkte kunnen we ook de VS zelf terug op het socialere  pad krijgen - dat ze ooit zelfs beter bewandelden dan Europa, in de tijd van de New Deal -, en liefst ook China in de richting van herverdeling laten evolueren.

Wat brengt de toekomst? Ze voorspellen is onmogelijk. Maar de chaos- en complexiteitstheorie kan ons een beetje wegwijs maken. Wanneer je contrahegemonische modellen of alternatieven gestalte geeft en steeds sterker maakt, zul je hun kracht niet makkelijk kunnen opmerken. Ze zullen moeten blijven opboksen tegen het dominante of hegemonische model... tot wanneer een of meer kritische drempelpunten worden bereikt. Dan kantelt in weinig tijd de werkelijkheid en maakt plaats voor een nieuwe wereld, hopelijk één waarin duurzaamheid, rechtvaardigheid en democratie geen loze woorden zijn.

.

Dirk Barrez, 20 mei 2006

.

voor de korte PALAbrief versie van dit artikel, klik hier

.