HET GOUDEN OOSTEN. Europa in de schaduw van Azië
nieuw boek

China was vele eeuwen lang de belangrijkste economie in de wereld. Dat zou een platitude moeten zijn maar is het niet. Reden is de opmerkelijke terugval van het land in de 19de en 20ste eeuw.

Om ons eraan te herinneren dat China en het Oosten na de eeuw van Europa en die van de Verenigde Staten gewoonweg hun oude en vertrouwde positie opnieuw innemen is er nu een nieuw boek: Het Gouden Oosten van Hugo Van de Voorde.

De auteur wijst erop dat Europa zich tot omstreeks 1800 in de periferie van de wereldeconomie bevond. China en Azië vormden al die tijd de kern. Slechts met de industriële revolutie kwam daar verandering in. Maar, aldus Hugo Van de voorde, dat is een uitzonderlijke periode waaraan nu een einde komt. Misschien acht je dit onjuist of minstens heel overdreven - of misschien tast dit jouw Europese eergevoel aan (de auteur zou dan zeker spreken over een misplaatst superioriteitsgevoel of Eurocentrisme) -, maar dan is het dubbel wenselijk om dit boek niet zomaar terzijde te leggen, of zeker deze bespreking verder te lezen.

Een greep uit de ruim driehonderd bladzijden leert heel wat.

Zo bijvoorbeeld dat de handelsbalans tussen de Middellandse Zeewereld en het Verre Oosten bijna altijd negatief is geweest voor het westen, al van voor de Romeinse tijd. Het Westen wou wat graag producten uit China maar omgekeerd was er geen belangstelling. Slechts de opiumhandel en het openbreken van China door de Europese landen in de 19de eeuw zou daar voor het eerst verandering in brengen. Maar net zo heel lang dus, vandaag heeft China heraangeknoopt met de handelsoverschotten.

Keren we even terug in de geschiedenis,.In de 13de eeuw is er een levendige handel tussen en in het Verre Oosten, Zuidoost-Azië, Zuid-Azië en de Arabische wereld, en helemaal in het Westen ook wat Europa. Die Europeanen waren nog niet toe aan het bevaren van alle oceanen en zeeën. Dan zijn de Indische en Stille Oceaan echter al heel druk bevaren. Maar heel opvallend is dat de landen rond die oceanen handel drijven zonder noemenswaardige conflicten. Oorlog voeren of gebieden veroveren is niet aan hen besteed.

Met andere woorden, vreedzame coëxistentie en economische integratie bestonden in Azië al vele eeuwen vooraleer ook Europa daar de voordelen van zou gaan inzien, namelijk pas in de tweede helft van de twintigste eeuw. Eerst zouden de Europeanen, te beginnen met de Portugezen, nog meer dan vier eeuwen de kanonnen laten spreken en die vreedzame Aziatische handelsregio aan flarden schieten. Juist wegens de sterkte van Azië duurde het zo lang eer Europa zijn overwicht bijna overal kon vestigen. Hun beste navolgers, eerst de Verenigde Staten en later Japan, hielpen intussen duchtig mee om dit continent eronder te krijgen.

Rond 1500 vergroot Europa dan zijn economische wereld met Amerika en komt de driehoekshandel Europa-Afrika-Amerika op gang. Toch blijft Azië economisch veel zwaarder wegen en haalt zelfs voordeel uit vooral de Spaanse overzeese activiteit. Het zilver dat de Spanjaarden uit Potosi halen komt immers uiteindelijk terecht in China - denk aan het handelsdeficit van Europa - en zorgt voor een economische expansie in Azië van enkele eeuwen. Met een variante op een bekende zegswijze kan men zeggen dat alle handelswegen naar China leiden.

Maar toch trapt Azië in vele regio's in de 17de en 18de eeuw op zijn adem. Tegelijkertijd kan Europa voor het eerst een technologische voorsprong nemen, de industriële revolutie zal de rest doen. In die periode doet zich, zoals de auteur omschrijft, een schaarbeweging voor tussen Europa en Azië. Rond 1800 wisselden de oude machtsposities en kreeg het Westen voor zowat twee eeuwen de bovenhand. Terwijl China in dat jaar 1800 nog goed is voor éénderde van al wat op aarde wordt geproduceerd, is dat honderd jaar later gezakt tot amper iets meer dan zes procent.

En nu komt Azië dus terug, volop. Het aandeel van Azië in de wereldhandel blijft stijgen, de handelsoverschotten van o.a. Japan, China en Taiwan zijn immens. Maar net als vele eeuwen geleden lijkt de handel tussen Aziatische regio's en landen belangrijker te zijn dan de wereldhandel. Zo merkt Van de Voorde op dat die handel sneller stijgt dan de handel heen en weer over de Stille Oceaan. En nu in China en Japan de binnenlandse vraag goed op gang komt, is dat de motor voor nog meer Aziatische handel en minder afhankelijkheid van de rest van de wereld.

Let dus op voor simplificaties, de auteur is wijs genoeg om daar uitdrukkelijk en meer dan eens voor te waarschuwen. Denk b.v. niet dat China echt al een vrijemarkteconomie zou zijn. Maak jezelf ook niets wijs door China of India nu al als economische reuzen te beschouwen want dat zijn ze (nog) niet, die opgang vergt tijd. Het zijn allebei ook nog altijd heel arme landen. En de toenemende ongelijkheid in China vertaalt zich in de merkwaardige vaststelling dat de economische recordgroei zich niet langer vertaalt in een daling van de armoede. In 2003 steeg na twintig jaar het aantal armen.

Heeft dit boek dan geen nadelen? Toch wel. Zo is het nalezen niet grondig genoeg verricht. De auteur zal wellicht de eerste zijn om zich te beklagen over de fouten die het boek nog bevat. Zo is de bevolking van Japan ook in 1700 niet groter dan die van India (p.102), staat China met zijn BNP per hoofd zeker niet op de elfde plaats (p.221) en verlopen er tussen 1919 en 2001 tweeëntachtig i.p.v. vijftig jaar (p.261). Het kan ook niet tegelijkertijd kloppen dat het percentage van de bevolking dat leeft van de landbouw 90 procent is (p.272) en het aantal boeren 53 procent is van de arbeidskracht (p.293); en 68.000 vreemdelingen op een bevolking van 3,6 miljoen inwoners in Yokohama is niet tien procent maar minder dan twee procent (p.301).
Er is soms een vervelend springende chronologie, b.v. p. 142-145, dat is niet de beste manier om de lezer(es) wakker te houden.
De eindredactie is er evenmin in geslaagd om flagrante herhalingen van soms hele lappen tekst te voorkomen. Eén voorbeeld: wie p. 256 leest, herleest gewoonweg wat al op p. 178-179 stond. Het is een nadeel van de tekstverwerker. Op die manier wordt een dik boek onnodig nog dikker, héél vervelend. In een tijd van informatie- en mediaoverdaad, leren we wellicht beter om minder woorden te gebruiken en kernachtiger de essentie te formuleren.
En waarom krijgt dit waardevol boek geen index, geen overzicht van de kaarten en figuren en geen lectuurlijst? De noten brengen wat informatie maar dat is onvoldoende.

Maar keren we terug naar het  waardevolle van dit boek. De wereld staat nu op een keerpunt. Wie dit boek leest, doet zijn of haar voordeel met de boeiende beschouwingen over wat er op het spel staat en welke richting China, Japan en ook India misschien uitgaan. Hoe evolueert de relatie tussen de Verenigde Staten en China? Wat zijn de overlevingskansen van het Chinese regime? De toekomst voorspellen kunnen ook specialisten niet maar ze werpen wel licht op de spelbepalende elementen en zelfs op de meest waarschijnlijke evolutie.

Hoe u ook aankijkt tegen de opgang van die landen, het loont de moeite om kennis te nemen van de veelheid aan informatie die Hugo Van de Voorde heeft verzameld, voor een prijs die echt geen hinderpaal kan zijn.

Dirk Barrez, 2 mei 2006

Van de Voorde Hugo, Het  Gouden Oosten. Europa in de schaduw van Azië, Pelckmans - Klement, 2006, 367 blz., 25 Euro

U kan dit boek elektronisch bestellen, klik in de rechterkolom op de cover van dit boek of klik hier